Ocena postępów rehabilitacji u kontuzjowanych piłkarzy nożnych

Na podstawie artykułu: „Quantifying the functional rehabilitation of injured football players” C.W. Fuller, J Walker w: Br J Sports Med 2006; 40:151-157

 
Piłka  nożna  jest  sportem  wymagającym  od  uprawiających  ją  zawodników  szerokiego  wachlarza  umiejętności.  Począwszy  od  skoków,  obrotów,  wykonywania  strzałów,  podań,  odbić  głową,  skończywszy  na  bieganiu,  którego  dystans  określa  się  na  5-17  km  w  trakcie  meczu.  Aktywności  te  wymagają  od  piłkarzy  dużej  sprawności  aparatu  ruchowego:  mięśni,  ścięgien,  więzadeł,  kości  i  chrząstek.  W  sytuacji,  gdy  wymagania  stawiane  któremuś  z  tych  elementów  przekraczają  jego  możliwości,  dochodzi  do  urazu.
Częstość  urazów  u  zawodowych  piłkarzy  nożnych  jest  wysoka.  Zdecydowanie  częściej  zawodnicy  ulegają  kontuzjom  podczas  meczu,  niż  w  czasie  treningu.  Do  najczęstszych  uszkodzeń  zalicza  się  urazy  kończyn  dolnych  w  tym:  naciągnięcia,  skręcenia  i  krwiaki.  W  związku  z  bardzo  silną  presją  managerów  klubowych  okres  leczenia  kontuzji  podlega  gwałtownemu  skróceniu.  Często  potrzeba  powrotu  zawodnika  na  boisko,  przysłania  faktyczny  rozmiar  uszkodzenia  i  jest  przedkładana  nad  konieczność  prowadzenia  dalszej,  stopniowo  intensyfikowanej  rehabilitacji.  W  konsekwencji  dochodzi  do  nawracających  uszkodzeń  kończyn  dolnych,  których  liczbę  ocenia  się  na  20-25%  występujących  urazów.  
Przymusowa  przerwa  w  aktywności  treningowej  przyczynia  się  do  osłabienia  sprawności  zawodnika,  dlatego  jednym  z  głównych  celów  usprawniania  jest  jak  najszybsze  jej  przywrócenie.  Badania  podają,  iż  przed  powrotem  do  trybu  treningowego  piłkarz  powinien  osiągnąć  pełny  zakres  ruchomości  kończyny,  koordynację  i  siłę  mięśniową  na  poziomie  równym  90%  wartości  wyjściowej.  
Rehabilitacja  kontuzjowanych  piłkarzy  nożnych  odbywa  się  zadsadniczo  w  dwóch  etapach.  Pierwszy,  to  tzw.  etap  „przed-funkcjonalny”  obejmujący  leczenie  i  rekonwalescencję  wczesną,  drugi  to  etap  rehabilitacji  funkcjonalnej.  W  etapie  wczesnym,  bezpośrednio  po  urazie  włącza  się  leczenie  zgodne  z  zasadą  PRICE  (Protection  –  zabezpieczenie,  Rest  –  wypoczynek,  Ice  –  lód,  Compression  –  ucisk,  Elevation  –  uniesienie).  Następnie  unieruchamia  się  uszkodzoną  kończynę  i  aplikuje  niesterydowe  leki  przeciwzapalne.  Stopniowo  włącza  się  także  mobilizację  kończyny,  stosując  ćwiczenia  bez  obciążenia,  a  następnie  z  częściowym  obciążeniem,  dla  przywrócenia  pełnego  zakresu  ruchu,  siły  mięśniowej  i  mocy.  Rehabilitacja  funkcjonalna  rozpoczyna  się,  gdy  zespół  lekarzy  prowadzących  terapię  danego  zawodnika  orzeknie  o  pozytywnym  zakończeniu  etapu  wstępnego.  Obejmuje  ona  ćwiczenia  z  pełnym  obciążeniem  oraz  ćwiczenia  typowe  dla  uprawianej  dyscypliny  sportowej.  

W  odpowiedzi  na  niekorzystną  sytuację  kontuzjowanych  zawodników  powstał  pomysł  opracowania  standardowych  norm  oceniających  poziom  sprawności  piłkarzy  w  trakcie  procesu  rehabilitacji.  Uzyskiwane  wyniki  miałyby  decydować  o  przejściu  na  wyższy  poziom  intensywności  stosowanych  rozwiązań  usprawniających,  a  docelowo  o  powrocie  na  boisko.  Jedną  z  metod  dokumentowania  przebiegu  rehabilitacji  funkcjonalnej  opracowali  Fuller  i  Walter.  Przez  dwa  sezony  obserwowali  118  zawodników  ligi  angielskiej,  dokładnie  dokumentując  przebieg  procesu  rehabilitacji.  Owocem  prowadzonych  badań  stało  się  opracowanie  krzywych  obrazujących  przebieg  postępowania  rehabilitacyjnego  dla  danego  typu  kontuzji.  W  opisywanym  eksperymencie  Fuller  i  Walker  kwalifikowali  piłkarzy  do  etapu  rehabilitacji  funkcjonalnej,  gdy  nie  odczuwali  oni  bólu,  lekarz  potwierdził  zagojenie  się  tkanki,  a  zawodnicy  byli  gotowi  do  wykonywania  ćwiczeń  z  pełnym  obciążeniem.  Rehabilitację  funkcjonalną  prowadzono  przez  4  godziny,  7  dni  w  tygodniu,  codziennie  oceniając  poziom  sprawności  wykonania  poszczególnych  zadań  w  skali  od  0  do  6.  „0”  –  oznaczało  niemożność  wykonania  aktywności,  „6”  –  jej  wybitnie  dobre  wykonanie.  Oceniano  10  zadań,  pogrupowanych  w  3  fazach:
Faza  1  –  elementy  sprawnościowe:  1-wytrzymałość;  2  –  wytrzymałość  szybkościowa;  3-szybkość;  4-  moc;  5  –  zwinność
Faza  2  –  elementy  doskonalące  umiejętności  związane  z  użyciem  piłki  i  sytuacją  podczas  meczu:

1.podstawowe  umiejętności  z  piłką  (krótkie  podania,  kopnięcia,  pół  volley,  volley);

 2  –  zaawansowane  umiejętności  z  piłką  (długie  podanie  i  kopnięcia,  pół  volley,  volley);  

3  –  podstawowe  umiejętności  wykorzystywane  podczas  meczu  (drybling,  żonglowanie,  zwody,  odbiór  głową);  

4  –  zaawansowane  umiejętności  wykorzystywane  podczas  meczu  (kontrola  piłki,  obrona,  strzały)


Faza  3  –  elementy  meczu
Aby  awansować  do  drugiej  fazy  usprawniania  pacjenci  musieli  wykonać  wszystkie  elementy  fazy  pierwszej  na  poziomie  ocenianym  przez  fizjoterapeutów  przynajmniej  na  3  punkty.  Taki  sam  schemat  obowiązywał  przy  przejściu  do  ostatniej  fazy  programu  rehabilitacji.  Satysfakcjonujące  ukończenie  każdego  z  ćwiczeń  fazy  1  i  2  dawało  zawodnikowi  5%  w  ostatecznym  bilansie  usprawniania,  za  ćwiczenia  fazy  3  przyznawano  10%.  Zawodnika  uważano  za  gotowego  do  powrotu  do  regularnego  cyklu  treningowego  i  rozgrywek,  gdy  osiągnął  100%  w  bilansie  usprawniania.  
Prowadzony  eksperyment  dostarczył  następujących  spostrzeżeń:

Do  najczęściej  występujących  uszkodzeń  u  piłkarzy  nożnych  należą:  naciągnięcia  mięśni  uda  (kulszowo-goleniowych  i  prostego  uda),  naciągnięcia  mięśni  podudzia  (brzuchatego  łydki),  naciągnięcia  więzadeł  stawu  kolanowego  (przyśrodkowe,  boczne  i  więzadło  rzepki),  skręcenia  stawu  kolanowego,  naciągnięcia  więzadeł  stawu  skokowego,  skręcenia  stawu  skokowego.  



Najczęściej  kontuzji  doświadczają  zawodnicy  powyżej  30  roku  życia.



Urazy  dotykają  częściej  zawodników  obrony.



Do  kontuzji  dochodzi  częściej  podczas  meczu,  niż  na  treningu.



Wiek  zawodnika,  pozycja  na  boisku  oraz  wykonywana  aktywność  podczas  urazu  nie  mają  wpływu  na  czas  trwania  procesu  rehabilitacji.  Na  jego  długość  wpływa  natomiast  rodzaj  uszkodzenia.  Najszybciej  powracali  do  pełni  formy  zawodnicy  po  naciągnięciu  okolic  pachwiny,  najdłużej  rehabilitowali  się  zawodnicy  z  uszkodzeniami  w  obrębie  więzadeł  stawu  kolanowego.

Najdłuższego  usprawniania  wymagają  skręcenia,  najszybciej  niweluje  się  skutki  powstawania  krwiaków.

Długość  okresu  rehabilitacji  przed-funkcjonalnej  koreluje  z  czasem  trwania  rehabilitacji  funkcjonalnej.  Im  dłuższa  faza  wczesna,  tym  dłuższy  czas  rehabilitacji  funkcjonalnej  potrzebnej  do  przywrócenia  pełnej  sprawności.

Najcenniejszym  efektem  prowadzonych  badań  było  stworzenie  krzywych  przedstawiających  procentowo  wyrażony  poziom  sprawności  piłkarzy  nożnych  w  funkcji  czasu.  Skonstruowano  je  dla  wszystkich  podstawowych  typów  kontuzji.  Krzywe  te  mogą  stanowić  wytyczne  dla  procesu  usprawniania,  pozwalając  przewidzieć  przybliżony  czas  trwania  rehabilitacji  funkcjonalnej,  a  także  czas  potrzebny  do  osiągnięcia  poszczególnych  poziomów  sprawności.  Dają  również  obiektywną  informację  o  gotowości  powrotu  zawodnika  do  pełnej  aktywności,  pozwalają  fizjoterapeucie  porównać  skuteczność  stosowanego  programu  usprawniania  oraz  mogą  służyć  za  narzędzie  motywujące  zawodnika  do  pracy.  

Agnieszka Śliwka