Co to jest „Burn Out syndrom”?

(wypalenia zawodowego) stało się powszechne od 1974 roku, gdy znany nowojorski psycholog Herbert Freudenberger użył go w swojej książce zatytułowanej: „Burnout: The high cost of high Achivement”. Syndrom wypalenia zawodowego uważa się współcześnie za psychologiczno-medyczny skutek procesów gospodarczych, kulturowych i społecznych zachodzących w XX wieku. Pojawił się on jako efekt zmian w środowisku pracy pełnym obecnie rywalizacji, uprzedmiotowienia pracowników, presji czasu i środków, a nawet łamania praw człowieka. Freudenberger i North definiują go jako stan powstający na skutek długotrwałego doświadczania stresu i angażowania całej energii życiowej, wpływający negatywnie na motywację, zachowania i przekonania.

Początkowo  uważano,  że  syndrom  dotyczy  osób  wykonujących  zawody  polegające  na  niesieniu  pomocy.  Zaliczano  do  nich  szczególnie:  lekarzy,  pielęgniarki,  terapeutów,  nauczycieli,  duchownych.  Analiza  profilu  tych  profesji  wskazywała,  że  poza  małymi  wyjątkami  są  to  zawody  słabo  opłacane,  wiążące  się  z  nadmierną  kontrolą  przełożonych  oraz  trudno  w  nich  wymiernie  określić  skuteczność  podejmowanych  działań.  Narażone  na  wypalenie  uznawano  te  osoby,  które  stale  muszą  nosić  maskę  osoby  odpowiedzialnej,  zrównoważonej,  pomocnej,  jednocześnie  ukrywając  własne  słabości  i  problemy.  Zdaniem  Schmidta  (naukowca  prowadzącego  badania  na  temat  syndromu  wypalenia  emocjonalnego)  zagrożone  są  przede  wszystkim  te  osoby,  które  w  pracy  są  zaangażowane  i  skłonne  do  szczególnych  poświęceń.  Za  postawy  typowe  dla  osób  zagrożonych  uznaje  się  także  posiadanie  dużych  wymagań  wobec  siebie,  negację  własnych  granic  obciążenia,  spychanie  na  dalszy  plan  potrzeb  osobistych  oraz  chętne  i  dobrowolne  przyjmowanie  nowych  zadań  i  obowiązków.  Jak  więc  łatwo  wywnioskować  syndrom  wypalenia  zawodowego  dotyczy  dziś    wielu  innych  grup  zawodowych  i  nie  dziwi  prawdziwa  plaga  problemów  emocjonalnych,  depresji  i  zaburzeń  kardiologicznych  w  populacji  odnoszących  sukces  menadżerów.
Uważa  się,  że  do  wypalenia  dochodzi  w  momencie  przekroczenia  i  przesuwania  w  górę  optymalnego  poziomu  obciążenia  aktywnością  zawodową.  Syndrom  wiąże  się  również  z    poziomem  trudności  wykonywanego  zadania  oraz  poziomem  pobudzenia  motywacyjnego.  To  ostatnie  rozumiane  jest  jako  stan  psychofizycznego  napięcia,  które  działa  motywująco,  gdy  jego  natężenie  jest  optymalne,  natomiast  zbyt  duże  nasilenie  staje  się  przyczyną  wyczerpania  i  osłabienia  sił  organizmu.  Jeśli  chodzi  o  poziom  trudności  zadania,  to  interesującą  koncepcję  obrazującą  przyczynę  wypalenia  zawodowego  przedstawił  amerykański  badacz  Robert  Karask,  który  stworzył  model  czterech  głównych  sytuacji  różniących  się  stopniem  nasilenia  wymagań  i  kontroli.  Stwierdził,  że  interakcja  wysokich  wymagań  i  niskiego  zakresu  kontroli  jest  sytuacją  wybitnie  stresogenną  i  w  zawodach,  w  których  przeważa  taki  stosunek  najczęściej  dochodzi  do  wypalenia.  Wynika  to  z  faktu,  iż  postawienie  przed  człowiekiem  wysokich  wymagań  wywołuje  u  niego  stan  napięcia  psychofizycznego.  Napięcie  to  nie  rozładowuje  się  na  skutek  podejmowanych,  aktywnych  działań,  ponieważ  są  one  blokowane  przez  czynniki  ograniczające  możliwości  wykonawcze  jednostki.  Ważne  jest  to,  że  ograniczeniem  nie  zawsze  są  kompetencje  pracownika,  a  przykładowo  jego  niepewność,    niemożność  porozumienia  się  z  innymi  członkami  zespołu,  brak  zaangażowania  innych,  brak  środków  niezbędnych  do  przeprowadzenia  działań  itp.  Źródeł  wypalenia  należy  zatem  poszukiwać  wśród  czynników  osobowych,  do  których  obok  niepewności  zalicza  się:  niską  samoocenę,  defensywność,  zależność,  nieracjonalne  przekonanie  o  roli  zawodowej,  czy  perfekcjonizm.  Obok  tej  grupy  czynników  wyróżnia  się  także  czynniki  interpersonalne  (relacje  między  pracownikiem  a  klientem,  kontakty  z  przełożonymi  i  współpracownikami)  oraz  czynniki  organizacyjne  (brak  jasnych  zasad  w  firmie,  częste  ich  zmiany,  zbyt  szeroki  zakres  zadań,  biurokratyczne  decyzje  przełożonych  itp.)    Najczęściej  syndrom  rozwija  się  zatem  u  osób,  które:  stawiają  sobie  wysokie  wymagania,  przy  niewielkich  możliwościach  wpływu  na  sytuację,  działają  niezgodnie  ze  swoimi  wartościami,  są  perfekcjonistami  i  osobami  nadmiernie  odpowiedzialnymi,  wyolbrzymiają  porażki,  brakuje  im  partnerskich  relacji  i  wsparcia  oraz  słabo  organizują  swój  czas  wolny  i  czas  w  pracy.    Syndrom  wypalenia  opisuje  się  także  jako  stan  zaawansowanego  wyczerpania  psycho-somatycznego  związanego  z  długotrwałym  występowaniem  wymienionych  wyżej  grup    czynników  zewnętrznych  o  charakterze  patologicznym.  Często  zdarza  się,  że  kreatywny,  twórczy,  ambitny  pracownik  w  zderzeniu  z  realiami  wykonywanej  aktywności  zawodowej  popada  stopniowo  w  tę  emocjonalna  i  organiczną  patologię.  Popycha  go  w  nią  frustracja  wywołana  przez  brak  sukcesów  i  satysfakcji  z  pracy.  
 Trójwymiarowa  teoria  wypalenia  opracowana  przez  Christinę  Maslach  podaje  występowanie  trzech  etapów  wypalenia.  Pierwszym  z  nich  jest  emocjonalne  wyczerpanie  przejawiające  się  uczuciem  osłabienia  powstałego  na  skutek  zbyt  wysokich  wymagań  zarówno  emocjonalnych,  jak  i  psychologicznych,  jakie  stawia  przed  człowiekiem  praca.  Wyczerpanie  to  może  mieć  również  źródło  w  samym  człowieku,  który  formułuje  zbyt  wysokie  i  nierealistyczne  wymagania  wobec  własnych  możliwości.  Kolejny  etap  to  tzw.  depersonalizacja.  Objawia  się  on  poczuciem  bezduszności,  zanikiem  wrażliwości  w  stosunku  do  innych,  pogardliwym  traktowaniem  innych.  Dotyczy  to  współpracowników,  klientów  oraz  najbliższej  rodziny  cierpiącego  na  syndrom  wypalenia.  Ostatnim  etapem  wyróżnionym  przez  Maslach  jest  obniżenie  oceny  własnych  dokonań,  którego  przejawem  jest  uczucie  marnowania  sił  i  czasu  w  wykonywanej  pracy.  Syndrom  rozpoczyna  się  często  od  znudzenia,  rozczarowania  i  zmęczenia  zarówno  fizycznego,  jak  i  psychicznego.  Za  nim  postępuje  pogorszenie  komunikacji  z  otoczeniem  w  miejscu  pracy,  przechodzące  w  unikanie  kontaktu  z  współpracownikami,  agresję  i  wrogość  wobec  nich.  Zjawiskom  tym  towarzyszy  wielkie  znużenie  fizyczne  i  psychiczne,  osłabienie  koncentracji  i  myślenia.  Najczęstszym  objawem  wypalenia  jest  zatem  wyczerpanie,  które  w  sferze  fizycznej  przejawia  się  brakiem  energii,  chronicznym  zmęczeniem,  napięciem    i  skurczami  w  obrębie  mięśni  szyi  i  ramion,  bólami  pleców,  żołądka,  wzrostem  ciśnienia,  zmianą  zwyczajów  żywieniowych,  zmianą  wagi  ciała,  zaburzeniami  snu,  podatnością  na  infekcje,  zwiększonym  przyjmowaniem  leków  lub  alkoholu  w  celu  zniwelowania  wyczerpania  fizycznego.  Wypoczynek  przynosi  efekt  krótkotrwały,  ustępujący  zaraz  po  powrocie  do  pracy.  Wypalony  ciągle  odczuwa  ból,  szuka  pomocy  medycznej,  stosuje  metody  doraźnie  obniżające  odczucia  bólowe,  lecz  nie  jest  w  stanie  się  go  pozbyć.  Przyczyna  bólu  nie  jest  bowiem  organiczna,  dlatego  nie  da  się  go  zlikwidować  w  prosty  sposób.  Częstym  objawem  u  pacjentów  z  „burn  out”  jest  również  to,  że  po  leczeniu  i  zastosowanej  terapii  przeciwbólowej,  ból  znów  się  pojawia  w  innym  miejscu,  bez  organicznej  przyczyny.            
W  literaturze  prócz  etapów  wymienia  się  także  stopnie  wypalenia  zawodowego.  Pierwszy  charakteryzuje  się  uczuciem  przygnębienia  i  irytacji,  pojawiają  się  ustępujące  bóle  głowy,  przeziębienia  i  bezsenność.  Terapeutycznie  działa  tu  zmniejszenie  obciążenia  pracą,  krótki  wypoczynek,  hobby.  Stopień  drugi  odznacza  się  gorszym  wykonywaniem  zadań,  wybuchami  irytacji,  brakiem  szacunku  i  pogardliwą  postawą  wobec  innych.  Leczenie  wymaga  dłuższego  urlopu  i  przeniesienia  części  codziennej  aktywności  na  zajęcia  niezwiązane  z  pracą,  ważna  jest  również  pomoc  najbliższych  i  przyjaciół.  Trzeci  etap  to  chroniczność  syndromu,  w  której  rozwijają  się  objawy  wyczerpania  fizycznego,  emocjonalnego  i  psychicznego.  Dominuje  uczucie  osamotnienia,  alienacji,  obecne  są  kryzysy  małżeńskie,  przyjacielskie,  depresja.  Stan  ten  wymaga  profesjonalnej  pomocy  lekarskiej  i  terapeutycznej.  
     Firma  Reha  Plus  Edukacja  uzyskała  zgodę  na  wykorzystywanie  kwestionariusza  „Am  I  Burning  out”  badającego  syndrom  wypalenia,  skonstruowanego  przez  dr  Beverly  Potter.  Jeśli  macie    Państwo  podejrzenia,  że  któryś  z  pacjentów  bólowych  zgłaszający  się  do  Was  na  terapię  może  być  ofiarą  takiego  syndromu  i  źródeł  bólu  należy  poszukiwać  w  wyczerpaniu  wywołanym  przez  aktywność  zawodową  możecie  skontaktować  się  z  Agnieszką  Śliwka:  agnieszkas@fizjoterapia.pl  w  celu  uzyskania  dostępu  do  opisywanego  kwestionariusza.  Jest  on  dostępny  w  polskiej  wersji  językowej.

Agnieszka Śliwka